Po śmierci przedsiębiorcy wpisanego do CEIDG firmę może tymczasowo prowadzić zarządca sukcesyjny, działający na rachunek właścicieli przedsiębiorstwa w spadku. Zarządcę może wskazać sam przedsiębiorca za życia albo, po jego śmierci, mogą go powołać uprawnione osoby. Zarząd sukcesyjny pozwala prowadzić sprawy przedsiębiorstwa do czasu uregulowania następstwa prawnego, lecz sam w sobie nie rozstrzyga, kto ostatecznie odziedziczy majątek.
Czym jest przedsiębiorstwo w spadku?
Jednoosobowa działalność gospodarcza jest związana z osobą przedsiębiorcy wpisanego do Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej. Po jego śmierci możliwe jest jednak czasowe kontynuowanie działalności z wykorzystaniem składników majątkowych przeznaczonych do prowadzenia firmy. Ustawa określa taki majątek mianem przedsiębiorstwa w spadku.
Przedsiębiorstwo w spadku obejmuje składniki niematerialne i materialne przeznaczone do wykonywania działalności gospodarczej przez przedsiębiorcę, stanowiące jego mienie w chwili śmierci. W określonych w ustawie przypadkach obejmuje również udział przedsiębiorcy i jego małżonka w mieniu służącym prowadzeniu działalności.
Zarząd sukcesyjny jest rozwiązaniem tymczasowym. Pozwala prowadzić przedsiębiorstwo w okresie, w którym mogą jeszcze trwać formalności związane z dziedziczeniem. Nie oznacza, że zarządca staje się właścicielem majątku ani że zastępuje postępowanie spadkowe.
Kto może zostać zarządcą sukcesyjnym?
Zarządcą sukcesyjnym może być osoba fizyczna mająca pełną zdolność do czynności prawnych. Ustawa wyłącza możliwość pełnienia tej funkcji przez osobę objętą określonymi w niej prawomocnymi zakazami prowadzenia działalności gospodarczej lub pełnienia funkcji związanych z zarządem majątkiem.
Zarządca nie musi być członkiem rodziny przedsiębiorcy ani jego spadkobiercą. Może nim być również inna osoba spełniająca ustawowe warunki. W jednym czasie funkcję tę może pełnić tylko jedna osoba.
Przedsiębiorca może też wskazać jednego zarządcę rezerwowego. Osoba ta jest przewidziana na sytuację, w której zarządca powołany w pierwszej kolejności nie będzie mógł pełnić funkcji albo przestanie ją pełnić z przyczyn określonych w ustawie. Wskazanie osoby rezerwowej nie oznacza równoczesnego zarządzania firmą przez dwie osoby.
Powołanie zarządcy za życia przedsiębiorcy
Przedsiębiorca może wskazać konkretną osobę jako zarządcę sukcesyjnego. Ustawa dopuszcza również zastrzeżenie, że z chwilą śmierci przedsiębiorcy funkcję tę obejmie wskazany prokurent. Powołanie i zgoda osoby powołanej wymagają formy pisemnej pod rygorem nieważności, a dane zarządcy zgłasza się do CEIDG.
Ustanowienie zarządu wymaga powołania zarządcy, jego zgody oraz wpisu do CEIDG. Jeżeli przedsiębiorca złożył za życia wniosek o wpis zarządcy, zarząd sukcesyjny co do zasady powstaje z chwilą jego śmierci. Ustawa przewiduje szczególne zasady między innymi wtedy, gdy akt zgonu nie zawiera daty śmierci albo chwila śmierci została określona w odpowiednim postanowieniu sądu.
Sam wpis nie powoduje przejęcia bieżącego prowadzenia firmy za życia przedsiębiorcy. Zarządca zaczyna wykonywać swoją funkcję po ustanowieniu zarządu sukcesyjnego. O tym, jakie informacje obejmuje rejestr i do czego służy jego internetowa część, można przeczytać w artykule o CEIDG Online.
Zawieszenie działalności nie stanowi przeszkody do ustanowienia zarządu sukcesyjnego. Ustawa wyłącza natomiast jego ustanowienie, jeżeli ogłoszono upadłość przedsiębiorcy.
Czy zarządcę można powołać po śmierci właściciela?
Tak. Jeżeli przedsiębiorca nie złożył za życia wniosku o wpis zarządcy do CEIDG, ustawa przewiduje możliwość powołania go po śmierci przez osoby do tego uprawnione. Krąg uprawnionych obejmuje, zależnie od sytuacji, małżonka przedsiębiorcy, któremu przysługuje udział w przedsiębiorstwie w spadku, spadkobiercę ustawowego albo testamentowego, który przyjął spadek, oraz zapisobiercę windykacyjnego spełniającego ustawowe warunki.
Na powołanie zarządcy po śmierci przedsiębiorcy przewidziano co do zasady dwa miesiące od dnia śmierci. Potrzebna jest zgoda osób, którym łącznie przysługuje udział w przedsiębiorstwie w spadku większy niż 85/100. Ustawa określa sposób ustalania tego udziału oraz osoby, których zgoda jest uwzględniana.
Powołanie zarządcy po śmierci przedsiębiorcy i wymagane oświadczenia składa się przed notariuszem. Notariusz zgłasza powołanie do CEIDG. W tym wariancie zarząd sukcesyjny powstaje z chwilą wpisania zarządcy do rejestru, a nie automatycznie w dniu śmierci przedsiębiorcy.
Co dzieje się przed ustanowieniem zarządu?
Od chwili śmierci przedsiębiorcy do ustanowienia zarządu sukcesyjnego, a jeżeli nie zostanie ustanowiony – do wygaśnięcia uprawnienia do powołania zarządcy, osoby wskazane w ustawie mogą dokonywać czynności koniecznych do zachowania majątku lub możliwości prowadzenia przedsiębiorstwa w spadku.
Ustawa wymienia wśród takich czynności między innymi zaspokajanie wymagalnych roszczeń powstałych przed śmiercią przedsiębiorcy i przyjmowanie należności. Nie jest to jednak nieograniczone uprawnienie do prowadzenia wszystkich spraw firmy. Zakres czynności oraz osób uprawnionych wynika z ustawy i zależy od okoliczności.
Jakie uprawnienia ma zarządca sukcesyjny?
Zarząd sukcesyjny obejmuje zobowiązanie do prowadzenia przedsiębiorstwa w spadku oraz umocowanie do czynności sądowych i pozasądowych związanych z jego prowadzeniem. Zarządca działa we własnym imieniu, ale na rachunek właścicieli przedsiębiorstwa w spadku.
W sprawach związanych z prowadzeniem przedsiębiorstwa zarządca posługuje się dotychczasową nazwą firmy zmarłego przedsiębiorcy z dodatkowym oznaczeniem „w spadku”. Może prowadzić sprawy wynikające z działalności przedsiębiorstwa oraz uczestniczyć w postępowaniach dotyczących tych spraw na zasadach określonych w ustawie.
Zakres samodzielnych decyzji zarządcy ma granice. Czynności zwykłego zarządu może co do zasady wykonywać samodzielnie. Do czynności przekraczających zwykły zarząd potrzebna jest zgoda wszystkich właścicieli przedsiębiorstwa w spadku, a w razie jej braku – zezwolenie sądu. Ocena konkretnej czynności zależy od jej charakteru i okoliczności.
Co z umowami, pracownikami i zezwoleniami?
Przepisy o zarządzie sukcesyjnym przewidują mechanizmy służące kontynuowaniu stosunków związanych z przedsiębiorstwem, w tym stosunków pracy. Znaczenie ma między innymi to, czy zarząd sukcesyjny został ustanowiony z chwilą śmierci przedsiębiorcy, czy dopiero później. Szczegółowe skutki wynikają z właściwych przepisów oraz okoliczności danej sprawy.
Odrębnie należy traktować decyzje administracyjne związane z działalnością, takie jak koncesje, zezwolenia i licencje. Możliwość dalszego korzystania z uprawnień nie oznacza automatycznego i bezwarunkowego przeniesienia każdej decyzji na następcę. Istotne są rodzaj decyzji, przewidziana prawem procedura oraz warunki właściwe dla danej działalności.
Również rozliczenia podatkowe przedsiębiorstwa w spadku podlegają odrębnym zasadom. Samo powołanie zarządcy nie przesądza o podatkowych skutkach nabycia majątku przez konkretną osobę.
Jak długo trwa zarząd sukcesyjny?
Co do zasady zarząd sukcesyjny wygasa najpóźniej po dwóch latach od śmierci przedsiębiorcy. Z ważnych przyczyn sąd może przedłużyć ten okres, jednak nie dłużej niż do pięciu lat od dnia śmierci.
Zarząd może zakończyć się wcześniej w przypadkach określonych w ustawie, na przykład po dokonaniu działu spadku obejmującego przedsiębiorstwo w spadku lub po nabyciu całego przedsiębiorstwa przez jedną osobę. Przesłanki te mają znaczenie niezależnie od tego, że dwuletni termin jeszcze nie upłynął.
Źródła
- Kancelaria Sejmu: ustawa o zarządzie sukcesyjnym przedsiębiorstwem osoby fizycznej – tekst ujednolicony
- Ministerstwo Rozwoju i Technologii: sukcesja firm i kontynuacja działalności
Materiał ma charakter wyłącznie informacyjny i nie stanowi porady prawnej, podatkowej, księgowej ani finansowej. Przepisy, terminy i obowiązki mogą zależeć od indywidualnej sytuacji firmy oraz aktualnego stanu prawnego. W przypadku jakichkolwiek wątpliwości należy skonsultować się z odpowiednio wykwalifikowanym prawnikiem, doradcą podatkowym, księgową, księgowym lub biurem rachunkowym.
